YAZEK: İyi Niyetli Bir Başlangıç
2 Şubat 2026 tarihinde kullanıma açılan YAZEK, Türkiye’de eğitim alanında yapay zeka etiğine yönelik ilk sistemik adım olma özelliği taşıyor. Sistem; öğretmenlerin derslerinde yapay zeka aracı kullandıklarında etik beyan formu doldurmalarını, okul düzeyinde etik ekiplerin oluşturulmasını ve ihlal durumlarında çok katmanlı bir değerlendirme mekanizması işletilmesini öngörüyor.
Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu’nda belirlenen 8 temel ilke (insan merkezlilik, eşitlik, şeffaflık, mahremiyet, güvenilirlik, hesap verebilirlik, eğitsel değer ve millî değerlere uyum) ciddi bir literatür taramasına dayanarak hazırlanmış. Bu açıdan niyetin ve çerçevenin sağlam olduğunu teslim etmek gerekiyor.
Ancak asıl soru şu: Bu ilkeleri sahada denetleyecek ve değerlendirecek kişiler, bunu yapabilecek donanıma sahip mi?
Sorun: Gönüllülük Esası ve Yetkinlik Boşluğu
Kılavuza göre Okul Yapay Zekâ Etiği Ekibi, okul müdürünün başkanlığında dört kişiden oluşuyor. Üyeler; müdür yardımcısı, YEĞİTEK okul sorumlusu, bilişim teknolojileri öğretmeni ve rehber öğretmen gibi personelden seçiliyor. Kritik ifade ise şu: “…seçilmesi tercih edilir.”
Yani herhangi bir zorunlu yetkinlik kriteri, sertifikasyon şartı veya AI alanına özgü bir eğitim ön koşulu bulunmuyor. Bir bilişim teknolojileri öğretmeninin müfredatında temel programlama, ofis uygulamaları ve ağ temelleri yer alıyor. Ancak yapay zeka etiği; algoritmik önyargı, halüsinasyon riski, veri mahremiyeti, KVKK uyumu, prompt mühendisliği ve model güvenilirliği gibi çok farklı bir uzmanlık alanı.
Bilişim teknolojileri öğretmeni olmak, yapay zeka etiğini değerlendirebilecek yetkinliği otomatik olarak kazandırmaz. Tıpkı bir matematik öğretmeninin otomatik olarak veri bilimci sayılmaması gibi.
Sahadan Veriler: AI Okuryazarlığı Eksikliği Kanıtlanmış Bir Gerçek
77 öğretmenle gerçekleştirdiğim AI okuryazarlığı anket çalışmasında çarpıcı sonuçlar ortaya çıktı. Katılımcıların önemli bir bölümü yapay zeka araçlarını derslerinde kullanmaya başlamış olsa da, bu araçların etik sınırlarını değerlendirecek formel bir eğitim almadıklarını ve kendilerini bu konuda yetersiz hissettiklerini ifade etti.
OECD TALIS 2024 verileri de benzer bir tablo çiziyor: Öğretmenlerin teknoloji entegrasyonunda mesleki gelişime erişim oranı hala düşük seyrediyor. UNESCO’nun eğitimde AI rehberleri ise öğretmen yetkinliğinin herhangi bir etik çerçevenin ön koşulu olduğunu vurguluyor.
Dolayısıyla sorun yalnızca YAZEK’e özgü değil; Türkiye’nin eğitim ekosisteminde yapısal bir AI okuryazarlığı açığı var.
Karşılaştırma: Dünyada Etik Kurullar Nasıl Çalışıyor?
Gelişmiş ülkelerdeki AI etik çerçevelerine baktığımızda, kurul üyeliğinin gönüllülüğe değil yetkinliğe dayanması esas alınıyor. AB Yapay Zeka Yasası (AI Act), yüksek riskli uygulamalar için “insan gözetimi” zorunluluğu getirirken, bu gözetimi yapacak kişilerin teknik yetkinliğini de şart koşuyor. Benzer şekilde UNESCO’nun AI yetkinlik çerçevesi, eğitimcilerin belirli seviyelerden geçerek sertifikalandırılmasını öneriyor.
Türkiye’de ise şu anda kurula üye olmanın tek kriteri, okul müdürünün görevlendirmesi. Bu, sistemin işlevselleşmesinin tamamen kişisel inisiyatife bırakılması anlamına geliyor.
Öneri: Yetkinlik Temelli Atama ve Akreditasyon Modeli
YAZEK’in gerçek bir etki yaratabilmesi için aşağıdaki dört adımlı modeli öneriyorum:
- Yetkinlik Çerçevesi Tanımlanmalı
Kurul üyelerinin karşılaması gereken minimum yetkinlikler resmî olarak belirlenmeli. Bu çerçeve; AI okuryazarlığı, veri güvenliği ve KVKK, prompt mühendisliği temelleri, algoritmik önyargı farkındalığı ve etik değerlendirme metodolojisi gibi alanları kapsamalı.
- Eğitim Önce Gelmeli
Üyeler kurula atanmadan önce, akredite bir eğitim programını tamamlamış olmalı. Bu programlar; AI şirketleri (OpenAI, Anthropic, Google DeepMind gibi), üniversiteler veya YEĞİTEK koordinasyonunda tasarlanabilir. Online sertifika programları bile bu aşamada önemli bir fark yaratacaktır.
- Kurul Akreditasyonu Getirilmeli
Kurullar yalnızca kurulmuş olmakla yetinmemeli; belirli periyotlarda faaliyetleri, aldıkları kararların kalitesi ve üyelerin güncel yetkinlikleri üzerinden değerlendirilmeli. Başarılı değerlendirmeyi geçen kurullara “akredite kurul” statüsü verilmeli. Bu mekanizma hem kaliteyi artırır hem de okullar arasında sağlıklı bir rekabet ortamı yaratır.
- Sektör İş Birliği Zorunlu Olmalı
AI şirketleri, EdTech platformları ve akademik kurumlarla yapılandırılmış eğitim ortaklıkları kurulmalı. Eğitimcilerin yapay zeka teknolojisini bizzat deneyimleyerek öğrenmesi; yalnızca teorik bilgiyle değil, uygulamalı atölyelerle desteklenmeli.
Akreditasyon Olmadan Ne Olur?
Eğer mevcut gönüllülük tabanlı yapı korunursa, ortaya çıkabilecek riskler şunlardır:
- Etik kurullar prosüdürel bir formaliteye dönüşür; kağıt üzerinde var, sahada etkisiz.
- Yetersiz yetkinlikle alınan kararlar, öğrenci veri güvenliğini tehlikeye atar.
- Okullar arasında tutarsız uygulamalar ortaya çıkar; bir okulda onaylanan uygulama diğerinde reddedilir.
- KVKK ihlalleri fark edilmeden geçer; çünkü değerlendirici veri mahremiyeti konusunda donanımsızdır.
- “AI washing” riski artar: Yapay zeka kullanıyoruz denir, ama gerçek anlamda etik bir denetim yapılmaz.
Sonuç: Düzenleyenlerin Teknolojiyi Anlaması Gerekiyor
YAZEK, Türkiye’nin eğitimde yapay zeka etiğini kurumsallaştırma yolunda attığı en somut adım. Sekiz etik ilke sağlam, çok katmanlı kurul yapısı mantıklı, dijital beyan sistemi modern. Taktir edilmesi gereken bir çalışma.
Ancak bir etik çerçevenin değeri, onu uygulayan insanların yetkinliğiyle doğru orantılıdır. Gönüllülük ve unvan tek başına yeterli değildir. Eğitimde yapay zeka kullanımını düzenlemek istiyorsak, önce düzenleyenlerin bu teknolojiyi gerçekten anlamasını sağlamalıyız.
Yapay zeka eğitimi konusunda doğru adımları atmak için Iconig AI platformunu da incelemenizi öneririm. Iconig AI, sosyal medya analizinden içerik stratejisine kadar geniş bir yelpazede AI destekli çözümler sunuyor: Iconig AI
